گفت‌وگو با دكتر محمدنقي پاداشت دهكايي-خيلي كم پيش مي‌آيد كه توجهات جهاني به سمت يك گل يا گياه خاصي جلب شود، مگر اين‌كه آن گياه يا گل خاص، اثر درماني باورنكردني بر بدن داشته باشد. اين‌كه يك گل به دليل كمياب و زيبا بودن اين‌قدر معروف شود، صحبت ديگري است.

"سوسن چلچراغ" اگر به خاطر رويشگاه‌هاي محدود و ثبت جهاني‌اش به نام "گل ملي ايران" معروف نباشد، دست‌كم به خاطر در معرض انقراض بودنش بسيار بر سر زبان‌هاست؛ هرچند سازمان حفاظت محيط زيست با قرق كردن زيستگاه رويشي آن در منطقه داماش توانسته تا حدي از محو شدن اين گل بكاهد. يكي از ويژگي‌هاي ديگري كه اين گياه را منحصر به فرد مي‌كند، مدت گلدهي كوتاه آن است. بهتر است اگر براي ديدن سوسن به استان گيلان برنامه‌ريزي مي‌كنيد، از زمان دقيق گلدهي آن آگاه باشيد وگرنه با بوته‌هاي بدون گل آن مواجه مي‌شويد.
تلاش‌هاي محققان در ايستگاه تحقيقات گل و گياه لاهيجان براي تكثير و تحقيق روي اين گياه، اميد جديدي را به منظور حفظ اين ميراث فرهنگي و طبيعي كشور ايجاد كرده است. اين محققان توانسته‌اند با روش‌هاي علمي از انقراض اين گل زيبا جلوگيري كنند. گفت‌وگوي ما را با دكتر محمدنقي پاداشت دهكايي، مسئول اين طرح بخوانيد.
•••
• سوسن چلچراغ چه نوع گياهي است؟
اين نوع سوسن از تيره ليلياسه (Liliaceae) و گياهي پيازي است كه پيازها بدون پوشش و فلسي هستند. در سراسر دنيا، سوسن يكي از مهم‌ترين جنس‌هاي گياهان زينتي بعد از رز، ميخك و داوودي است.
همين‌طور سوسن‌ها از نظر باغباني هم بسيار مهم هستند و ويژگي‌هاي مهمي از قبيل معطر بودن، دامنه رنگ‌هاي زيبا و مقاومت و سازگاري به شرايط محيطي دارند و معمولاً به صورت تجاري و به شكل گل‌هاي بريده يا گلداني در تجارت گل و گياه ارزش دارند. در كاربرد‌هاي باغباني از 100 گونه سوسن نام برده شده است. سال 1992 تعداد سوسن‌ها، 90 گونه اعلام شد. در چين، 36 گونه و در كشور كره، 11 گونه سوسن بومي گزارش شده است. در قسمت‌هاي شرقي اروپا و غربي‌ترين قسمت‌هاي روسيه، اوكراين، بلاروس و كشورهاي بالتيك هم سوسن‌هاي زيادي ديده شده است.

• اين گياه به‌جز ايران در جاي ديگري از دنيا هم ديده شده است؟
در ايران در منطقه داماش و كلچوله درفك شهرستان رودبار و كلاردشت وجود دارد و همچنين طي تحقيقي كه ما در ايستگاه تحقيقات گل و گياه لاهيجان انجام داديم، موفق شديم منطقه جديدي را از انتهاي حوزه گيلان و ابتداي حوزه اردبيل كه آب و هوا و پوشش گياهي شبيه به داماش و كلاردشت دارد، در خانقاه اردبيل گزارش كنيم؛ البته در ناحيه قفقاز در لنكران جمهوري آذربايجان نيز اين گل ديده شده است.

• معمولاً براي تكثير اين نوع گياهان از چه روش‌هايي استفاده مي‌شود؟
اين گياه را مي‌توان از طريق بذر، فلس‌برداري، قلمه برگ، سوخك‌ها يا غده‌هاي هوايي و كشت بافت تكثير كرد.

• اين گياه را در شرايط آزمايشگاهي هم مي‌توان كشت و كار كرد؟
پيازهاي اين مناطق در ايستگاه تحقيقات گل و گياهان زينتي لاهيجان وابسته به مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان گيلان نگهداري مي‌شود و طي تحقيقات انجام‌شده، پيازهاي نواحي داماش و اردبيل تكثير شده و پس از چند سال در لاهيجان شروع به گلدهي كرده و به اين شكل به شرايط لاهيجان خو گرفته و اهلي شده است.

• از نظر زمان رشد و گلدهي اين گياه، صحبت‌هاي متفاوتي مي‌شود. برخي مي‌گويند مي‌توان آن را در ارديبهشت ديد، اما عده‌اي بر اين باورند كه بهترين زمان رؤيت آن در دل طبيعت، خرداد است و گاهي هم از تير ماه به عنوان بهترين زمان براي سفر به سمت داماش و ديدن گل‌هاي سوسن چلچراغ نام برده مي‌شود. نظر شما به عنوان يك محقق چيست؟
اين گياه در لاهيجان از اواخر اسفند و عموماً اوايل فروردين شروع به سبز شدن مي‌كند و از اواسط ارديبهشت گل‌ها شكوفا مي‌شوند؛ بنابراين در لاهيجان حدود يك ماه زودتر از زيستگاه طبيعي، يعني داماش گل‌ها باز مي‌شوند. در نواحي درفك، كلاردشت و اردبيل گل‌ها حتي ديرتر از داماش باز مي‌شوند كه به‌نظر مي‌رسد عامل اصلي، هواي خنك‌تر حاكم در اين مناطق باشد.

• به‌نظر مي‌رسد تكثير اين گياه كار طاقت‌فرسايي باشد. گفته مي‌شود كه حتي غيرممكن است. شما چه نظري داريد؟
اين گياه به روش‌هاي مختلف مانند بذر، فلس‌برداري و كشت بافت قابل ازدياد است و تمام اين روش‌ها در ايستگاه لاهيجان انجام شده و اين حرف غلطي است كه نمي‌توان آن را تكثير كرد.

• پس شما توانستيد به نحوي اين گياه را در شرايطي خارج از محيط طبيعي خودش پرورش بدهيد. ممكن است راجع به روشي كه به‌ كار برديد توضيح بدهيد؟
طي فرآيندي كه ما بررسي كرديم، اين گياه براي تحقيقات شناسايي و در نهايت براي اهداف تجاري و تكثير، پيشنهاد‌هايي ارائه شد. همچنين روش‌هايي براي نگهداري ذخائر توارثي و پتانسيل‌هاي گياه در مورد ازدياد آن، مطرح شد.

• براي تكثير گياه شما دقيقاً چه كرديد؟
ما غده‌هاي اين گياه را اواسط فروردين ماه بعد از طي سرماي پاييز و زمستان از رويشگاه طبيعي آن در داماش رودبار به ايستگاه تحقيقات گل و گياه لاهيجان منتقل كرديم. غده‌ها را ابتدا با آب شست‌وشو داده و فلس‌هاي بيروني آسيب‌ديده را حذف كرديم و در محلول‌هاي مختلف براي تكثير گذاشتيم و پس از آن در بستر‌هاي كشت مختلف رشد داديم.

• فكر مي‌كنيد چه ويژگي خاصي باعث مي‌شود كه اين گياه فقط يك منطقه خاص را براي رشد و گسترش ترجيح بدهد؟
وقتي به شرايط زيستگاهي طبيعي اين گياه دقت مي‌كنيم، مي‌بينيم كه در منطقه‌اي سبز مي‌شود كه از نظر آب و هوايي زمستان‌هاي سردي دارد. اتفاقاً همين سرماست كه نياز اين گياه را برآورده مي‌كند. در مورد بسياري از گياهان هم سرماي زمستان، لازمه گلدهي در بهار است؛ يعني اگر اين گياهان، سرماي زمستانه را تحمل نكنند، هرگز به گل نمي‌روند. يكي از هدف‌هاي تحقيق ما هم اندازه‌گيري ميزان نياز سرمايي اين گل بود.

• به‌نظر مي‌رسد اين نوع گل‌ها نمي‌توانند مدت زمان زيادي را به عنوان گل شاخه بريده تحمل كنند. نظر شما چيست؟
خير، اين‌طور نيست. اگر روزي بتوانيم از نظر تكثير آن به وضعيت مناسبي برسيم، شايد حتي بتوان آن را براي صادرات آماده كنيم؛ چرا كه طول عمر پس از برداشت گل شاخه بريده آن مناسب است و با محلول‌هاي نگهدارنده12 تا 15 روز عمر مي‌كند.

• نتايج تحقيقات شما چه چيزهايي را روشن كرد؟
بيشترين ميزان غده در شرايطي ايجاد مي‌شود كه در بستري از پوست درخت و ضايعات چاي كاشته شده باشد و وقتي به آن پيت و پرليت اضافه كرديم، نتيجه معني‌داري مشاهده نكرديم.
در ضمن تحقيقات ديگري كه بر ميزان نياز سرمايي اين گياه انجام شد، نشان داد كه براي تكثير بهتر غده‌ها در محيط‌هاي كشت غيرطبيعي بايد 6 تا 8 هفته سرماي حدود 3 تا 5 درجه سانتي‌گراد به آن بدهيم. به اين ترتيب تخمين زده شده كه 70 تا 84 درصد غده‌ها توليد برگ مي‌كنند.

• اين گل غير از اين‌كه به عنوان يك گل زيبا و مهم در باغباني مطرح است، در تحقيقات گياهي چه جايگاهي دارد؟
گرده گل حداقل تا يك سال قابليت نگهداري دارد كه اين دستاورد براي اصلاح انواع گل‌هاي ديگر در همين خانواده و تغييرات ژنتيكي به منظور ايجاد صفات مختلف در گياهان كاربرد دارد.

• چرا مي‌گويند اين گياه با خطر انقراض مواجه است؟ مگر مسأله خاصي در طبيعت، حيات آن را با خطر مواجه كرده است؟
يكي از مشكلات موجود در عرصه طبيعي، وجود حشره‌اي (سوسك) آجري رنگ به نامLilioceris Faldermni است كه مطالعه ‌زيست‌شناسي اين آفت در ايستگاه تحقيقات لاهيجان درحال انجام است. البته فقط به اين دليل نيست كه سوسن چلچراغ در خطر انقراض قرار دارد، بلكه بايد گفت چون اين گل، رويشگاه محدودي دارد، اگر بر اثر عوامل غيرطبيعي مثلاً چراي بيش از حد دام در منطقه يا بي‌توجهي به حفاظت آن، اين رويشگاه‌ها تخريب شود، اين مشكل بروز خواهد كرد.

• براي سازمان حفاظت محيط زيست كه متولي حفظ و حراست از اين گل است، در مقابل اين حشرات مضر چه وظايفي درنظر گرفته شده است؟
به سازمان حفاظت محيط زيست توصيه شده است كه اكنون بهترين راه مبارزه با آفات، جمع‌آوري حشرات باغ است. اين كار از نظر حفظ شرايط طبيعي محيطي اين گل بسيار مؤثر است.
همچنان كه مي‌دانيد، استفاده از سموم نه‌تنها در بيشتر موارد كارساز نيست و نمي‌توان به عنوان يك راه ‌حل قطعي به آن نگاه كرد، بلكه ممكن است تا حدودي تركيبات خود اين سموم بر حيات اين گل تأثيرگذار باشد.

• روزنامه جام جم، شماره 2304، 23 خرداد 1387