صد سال پس از آن که کاشف السلطنه، بوته‌های چای هندی را از طریق کشتی وارد ایران کرد، دفتر تولید و واردات این محصول چنان ورق خورده که گفته می‌شود، یکصد هزار تن چای در انبارهای کشور درحال پوسیدن است.

به گزارش "روزنامه دنیای اقتصاد"، مردم ایران سالانه نزدیک به 100 هزار تن چای مصرف می‌کنند که از این میان فقط 30 درصد تولید داخل است و مابقی از راه واردات قانونی و قاچاقی تأمین می‌شود. اگرچه انتقاد به واردات بی‌رویه چای از سوی اتحادیه مربوطه و تولید‌کنندگان کماکان ادامه دارد، اما ظاهراً حتی تعرفه 90 درصدی نیز نتوانسته از شدت آن بکاهد.
با این حال آمار گمرک نشان می‌دهد که واردات چای از 21 هزار تن در سال 1383 به 47 هزار تن در سال 1387 و حدود 40 هزار تن در سال 1388 افزایش یافته است. البته تناقض‌های آماری بخش جدایی‌ناپذیر واردات چای است تا جایی که میزان واردات قاچاقی این محصول در سال 1386 از سوی کارشناسان 80 هزار تن اعلام شد!
بر اساس آمارهای گمرک ایران، طی سال‌های 1383 تا سال 1388 افزون بر نیم میلیارد دلار چای خارجی از مبادی رسمی وارد بازار کشور شده است و روند سالانه این واردات نشان می‌دهد که طی این سال‌ها میزان واردات چای به کشور بیش از صددرصد رشد کرده و از رقم 5/57 میلیون دلار به 110 میلیون دلار (کارشناسی‌نشده) در سال 1388 رسیده است.
از سوی دیگر، مصرف سرانه چای در ایران 5/1کیلوگرم است که در مقایسه با کشور آذربایجان که دارای بالاترین میزان مصرف سرانه (حدود دو کیلوگرم) است، جزء ارقام بسیار بالای مصرف جهانی است. مردم ایران سالانه نزدیک به دو هزار میلیارد ریال چای می‌نوشند که از این میزان نزدیک به 300 میلیارد ریال نصیب دست‌اندرکاران تولید داخلی شده و مابقی، یعنی حدود یک هزار و 700 میلیارد ریال آن به‌دست واردکنندگان ـ خواه قانونی یا قاچاقی ـ می‌رسد.
در حال حاضر بیش از 33 هزار هکتار از مزارع شمال کشور زیر کشت و تولید برگ سبز چای قرار دارد و حدود 55 هزار خانوار در این منطقه به‌طور مستقیم و غیرمستقیم به تولید چای می‌پردازند. بر اساس آمارهای ارائه شده توسط سازمان چای، این ارقام از سال‌‌های دهه 1330 تاکنون تغییری نکرده است. درحالی که کشاورزان عضو سندیکای کارخانه‌های چای شمال بر این باورند که رشد تولید آن‌ها و ظرفیت چایکاری کشور افزایش چشمگیری یافته است، به نحوی که در طول پنج سال گذشته بین 80 تا 100 هزار تن چای تولید داخل مازاد بر مصرف کشور در انبارهای سازمان چای دپو شده و هر سال نیز بر میزان آن افزوده می‌شود.

پیچ‌های بازار تقاضا
در این میان، بررسی آخرین وضعیت سطح قیمت چای در كشورهای بزرگ تولیدكننده كه توسط پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان خواروبار جهانی (FAO) منتشر شده نیز شایان توجه است كه بر اساس این گزارش، بهای چای در سال 2009 به بالاترین سطح خود رسید. اما با توجه به شرایط آب‌ و هوایی و برگشت وضعیت بارندگی به سطح طبیعی در سال 2010، پیش‌بینی شده است كه سطح قیمت چای در نواحی اصلی تولیدكننده از جمله آسیا و آفریقا تا حدی كاهش پیدا كند.
به گزارش فائو، در سال گذشته میلادی، بهای چای به‌رغم وقوع خشكسالی و كاهش بارندگی و تخریب زمین‌های كشت، به متوسط 18/3 دلار به ازای هر كیلوگرم در كشورهای مهم تولیدكننده، یعنی هندوستان، سریلانكا و كنیا رسید؛ این درحالی است كه متوسط بهای چای در سال 2008، 38/2 دلار به ازای هر كیلوگرم بود.
كارشناسان معتقدند، تولیدكنندگان چای با توجه به افزایش بهای آن در بازار، اقدام به افزایش محصولات خود خواهند كرد كه بر این اساس، احتمال تولید چای اضافه بر ظرفیت و افزایش حجم ذخایر چای در انبارها وجود دارد كه این امر به نوبه خود بر بهای چای در بازار تأثیرگذار خواهد بود.
در این رابطه، كیسون چانگ ـ مدیر بخش چای سازمان خواروبار جهانی ـ عنوان می‌كند: برخی كشورهای تولیدكننده چای، مانند هند، مسئولانه عمل كرده و اعلام كرده‌‌اند كه سطح زیر كشت چای خود را افزایش نخواهند داد و با توجه به این موضوع و نیز برگشت سطح بارندگی‌های جهانی به وضعیت نرمال در نواحی بزرگ تولیدكننده چای، در سال جاری میلادی، از فشار وارد شده بر سطح قیمت‌‌های چای در بازارهای جهانی تا اندازه‌ای كاسته خواهد شد.
در عین حال قابل توجه است كه نرخ رشد مصرف چای در فاصله سال‌‌های 2005 تا 2009، نسبت به نرخ رشد تولید بیشتر بوده است؛ ضمن این‌كه این گزارش حاكی است، فاصله نرخ رشد تولید و مصرف چای با رسیدن به رقم 4/3 درصدی، در نقطه اوج خود قرار داشته است.
گفتنی است، به‌رغم پیش‌بینی‌ها نسبت به بازگشت بهای كلی چای به سطوح نرمال، بهای چای در بخش خرده‌فروشی‌ها، با اندكی افزایش روبه‌رو بوده، به ‌گونه‌ای كه بهای چای در سوپرماركت‌ها تا 5 درصد نیز افزایش داشته است.
در گزارش وضعیت جهانی بازار چای، بازار تقاضا نیز مورد توجه قرار گرفته است. بنا به این گزارش، علت باقی‌ ماندن سطح تقاضای چای در سطح بالا، به‌رغم بحران و ركود مالی جهان، این است كه اساساً مصرف چای به یك عادت غذایی در كشورهای مختلف تبدیل شده است و از این‌رو می‌‌توان گفت كه بهای بالای چای ـ چه در كشورهای آسیایی و درحال توسعه و چه در كشورهای توسعه‌یافته ـ با توجه به وجود بازار رقابتی برای انواع نوشیدنی‌ها، تأثیر چندانی بر سطح مصرف نگذاشته است.
اگرچه در كشورهای درحال توسعه، كارخانه‌های تولیدكننده تلاش كرده‌اند تا بیشترین سهم از افزایش بهای چای را بر دوش مصرف‌كنندگان قرار دهند. برای مثال، قیمت خرده‌فروشی چای در هند، در سپتامبر 2009 نسبت به مدت مشابه سال قبل، 15 درصد و در پاكستان در مدت زمانی مشابه، 12 درصد افزایش داشته است.

تجارت پرنوسان چای
سریلانکا، هند و کنیا بزرگ‌ترین صادرکنندگان چای در سال 2009 بوده‌اند.
به گزارش پایگاه خبری "بلومبرگ"، این سه کشور بیش از 50 درصد صادرات چای را در اختیار دارند. با این حال پیش‌بینی می‌شود که امسال از حجم صادرات این محصول 10 درصد کاسته شود. هندی‌ها سال گذشته 8/980 میلیون کیلوگرم چای تولید و از این میزان 1/195 میلیون کیلوگرم صادر کردند که در قیاس با سال 2008 نشان‌گر 6/11 درصد کاهش است. عراق، ایران، مصر و کشورهای مشترک‌المنافع مقصد اصلی صادرات چای هندی در سال گذشته بوده‌اند.
در کنیا نیز پیش‌‌بینی می‌شود که امسال حجم تولید چای 15 درصد افزایش یابد. کنیایی‌ها سال گذشته 315 میلیون کیلوگرم چای تولید کردند.
میزان صادرات چای این کشور در ماه فوریه سال‌جاری 5/37 میلیون کیلوگرم برآورد شده که نشان‌گر 50 درصد رشد در مقایسه با سال 2008 است. مصر، افغانستان، انگلستان، پاکستان و یمن عمده‌ترین خریداران چای کنیا طی این مدت بوده‌اند. متوسط قیمت هر کیلوگرم چای کنیا در ماه فوریه سال ‌جاری میلادی 13/3 دلار بوده، حال آن‌که در فوریه سال 2008 به قیمت هر کیلو 29/2 دلار خریداری می‌شد.